Wandeling door het Zeist uit de jaren '50

Jubileumwandeltocht 1951–2006

Zeister Historisch Genootschap – Van de Poll Stichting, september 2006

Inleiding

Deze wandeling is tot stand gekomen in samenwerking met Het Gilde Zeist ter gelegenheid van het 11e lustrum van het Zeister Historisch Genootschap, Van de Poll Stichting. De historische toevoegingen komen voornamelijk uit het eigen archief van het ZHG. Tijdens de wandeling willen wij u aan de hand van fotomateriaal en de verhalen van gidsen en deskundigen een beeld schetsen van het centrum van Zeist in de jaren ’50 van de 20e eeuw. Wij realiseren ons terdege dat het een onvolledig beeld is — we tippen slechts een paar hoogtepunten aan. Een plezierige wandeling toegewenst!

Jubileumwandeltocht (duur: ca. 1½ uur)

Startpunt: Het Rond (met de rug naar Slot Zeist)

De naam Het Rond ontstond uit de oorspronkelijke 17e-eeuwse naam Rondeel. Het Rond is in de tweede helft van de 17e eeuw aangelegd als belangrijk onderdeel van het Slotcomplex. Dit is één van de meest karakteristieke punten van Zeist, met als blikvanger het gemeentehuis uit 1908, ontworpen door Jan Stuivinga en gebouwd in neorenaissancestijl.

Het postkantoor en Figi

Het postkantoor is eveneens ontworpen door Jan Stuivinga en dateert uit 1911. Tussen 1950 en 1960 zag het gebouw eruit als op foto’s uit ca. 1935. Het postkantoor, tot 2006 in gebruik, wordt verbouwd tot winkel- en woongebied.

Figi — banketbakkerij annex lunchroom — werd in 1917 door de familie Ruijs overgenomen van de Zwitserse kok en banketbakker George H. Figi, die al een zaak had op de Lageweg. Een historisch hoogtepunt: op 19 mei 1952 vond in Figi een NATO-conferentie plaats, waarbij generaal Eisenhower eregast was.

Op de plaats waar zich nu o.a. de Publiekshal bevindt, stond vroeger een winkelgalerij met o.a. boekhandel Kraal, Bonnier lederwaren, hoedenwinkel Maison Angelique en café ’t Raedthuis.

Het Slot van Zeist

Op de hoek van de Jufferstraat (nu VVV/Abrona) stond in de jaren ’50 de Rotterdam Bank met markante toren (gesloopt in 1979). Het Slot, aan het begin van de zichtas, werd gebouwd in de 17e eeuw in opdracht van graaf Willem Adriaan van Nassau-Odijk. De architecten Jacob Roman en Daniël Marot ontwierpen het lusthof, geïnspireerd op Versailles.

In de jaren ’50 werden plannen gemaakt voor een grondige restauratie, uitgevoerd onder leiding van ir. Van Asbeck. In 1953 vonden 1077 evacués van de Watersnoodramp tijdelijk onderdak in Het Slot. Koningin Juliana bracht hen een bezoek. De oprijlaan van Het Slot veranderde in 1956 van naam: de Nassaulaan werd Nassau-Odijklaan, als eerbetoon aan de stichter van Het Huis van Seijst.

Slotlaan en omgeving

Vanaf Het Rond lopen we richting Slotlaan (langs “In de Arcade”). De Slotlaan ontstond rond 1680 bij de aanleg van het Slot met park en bossen en vormde een zichtas. Het stukje tussen Het Rond en de kruising 1e en 2e Hogeweg heette tot 1956 Donkerelaan, vanwege de dubbele rij bomen die veel licht wegnamen.

Het perceel op de hoek met de Jufferstraat werd in 1928 gekocht door E. Mennicken en geëxploiteerd als lunchroom-restaurant Bellevue, later ijssalon Milano (tot 1955). Daarna volgde sloop. Het appartementencomplex “In de Arcade” staat op de plaats van de villa’s Middenhoeve en Beukenroode.

In de jaren ’50 reed de NBM-bus regelmatig van Zeist naar Utrecht en Rhenen. Bij het Walkartpark was een halte.

Het Weeshuis en de Ireneflat

We blijven de Slotlaan volgen tot de kruising met de 1e Hogeweg. Waar nu kledingzaak Benetton zit, stond midden jaren ’50 de Protestantse Kleuterschool. Links stond Het Witte Huis (theesalon, later Militair Tehuis, daarna Casa Blanca), nu ING Bank. Aan de Slotlaan stond ook het Protestantse Weeshuis (gebouwd 1864). De eerste steen — nog te zien bij het Geschiedenishuis aan de Middellaan — werd gelegd door mevrouw Van Bern, weduwe van burgemeester Van Bern.

Rechts naast het weeshuis stond gebouw Irene, aanvankelijk school, later vergaderruimte en kerkzaal. In 1907 verhuisde de school naar een nieuw gebouw aan de Weeshuislaan, vandaar de naam Weeshuislaanschool. Het markante complex werd in november 1958 gesloopt. Twee jaar eerder waren de oude bomen gekapt. Daarna verrees de moderne Ireneflat (1960), met winkels zoals de HEMA, De Gruyter, Lampe en Radio Becker.

De Slotlaan vernieuwd

In 1955 onderging de Slotlaan een grote gedaanteverandering: de tramrails werden verwijderd door de firma Stoof uit Breda. De arbeiders logeerden in hotel ’t Wapen van Zeist (nu Steyn Hotel). In 1955 werd een laag bitumen gestort, de weg verbreed en vernieuwd.

Wilhelminapark en flatbouw

Via de doorgang tussen kledingzaak Garage en herenmodezaak Engel (nu Jack & Jones) richting Wilhelminapark. Het Wilhelminapark is het oudste rij- en wandelpark van Zeist, aangelegd in 1881 door architect H. Copijn. Bebouwd in 1900–1910, kreeg het park een andere aanblik toen in 1951 de Wilhelminaparkflat werd gerealiseerd op de plaats van villa Huis ter Duijn.

De gemeenteraad gaf de flat een eigen naam en nummering; sindsdien heeft Zeist een flat met straatnaam. De sobere bouw van de jaren ’50 weerspiegelt de tijd: functioneel, strak, met beton, glas en weinig versiering.

Prins Hendriklaan en Station

We vervolgen de Prins Hendriklaan — hier staan woningen van vóór en na WO II. Op de hoek met de Stationslaan stond restaurant Bella Vista, later een appartementencomplex (het restaurant brandde in de jaren ’60 af).

De Bethaniëlaan en het Bethaniëplein zijn genoemd naar het kindertehuis Bethanië (gesticht 1873). Na verkoop in 1930 verhuisde het tehuis naar de Verlengde Slotlaan/Krakelingweg (Kinabu).

Het station van de Nederlandse Centraal Spoorweg Maatschappij werd geopend in 1901. Het personenvervoer stopte in 1941, het goederenvervoer in 1972. De laatste tram reed in 1949. In 1950 werd het nieuwe busstation geopend.

Middellaan en Jagerlaan

Zeist was altijd een trekpleister voor dagjesmensen en toeristen. Vanaf de Slotlaan naar de Middellaan: rechts ligt het Geschiedenishuis (eerste steen van het weeshuis zichtbaar bij ingang). Voorbij het Geschiedenishuis rechtsaf de Antonlaan in, vervolgens linksaf de Jagerlaan.

De Jagerlaan is genoemd naar café Het Jagertje (nu De Drie Vrienden). Rond 1900 was dit gebied arm: kleine steegwoningen, vaak grote gezinnen. De Heuveldwarsstraat heette vroeger Lombardsteeg, naar de lommerd (bank van lening).

Katholieke scholen en kerken

Achter de Leliestraat lagen steegwoningen, o.a. de steeg van Dorresteijn. Een brand maakte er een einde aan. Aan de Bergweg/Voorheuvel lag gebouw De Tulp (1954), bestemd voor katholiek meisjesonderwijs. Het centrum van de katholieke gemeenschap was de neogotische St. Josephkerk (gebouwd 1917, architect W. ter Riele, leerling van Cuypers).

Rond de kerk verrezen scholen:

• Andreasschool (1921, jongens)
• Mariaschool (meisjes)
• Maria Gorettischool (1955, VGLO voor meisjes)
• Maria Assumpta-school (ULO)

Pastoor Bernardus Franciscus Overmaat (1936–1966) was de drijvende kracht.
Tijdens WO II werd hij wegens verzet naar Dachau gedeporteerd.

Cornelis Jetses en de Voorheuvel

In deze buurt woonde kunstenaar Cornelis Jetses (1909–1919). Zijn bekende leesplankje (“aap, noot, mies…”) werd in de jaren ’50 nog veel gebruikt.

De naam Voorheuvel verwijst naar een heuvel die inmiddels is afgegraven; het gebied heette vroeger Muscoviterschen Heuvel. Midden jaren ’50 opende op de Voorheuvel de eerste zelfbedieningszaak: De Kijkgrijp (later Profimarkt en Groenwoudt). Het marktplein fungeerde tevens als parkeerterrein; hier stond ook de Wilhelminaboom.

Walkartpark

Vanaf Duetz linksaf de 1e Hogeweg in, via Kerkweg (1e rechts) naar het Walkartpark. Mej. Marianne Henriëtte Walkart schonk in 1904 haar terrein Middenhoeve aan de gemeente. Het park (1906) werd ontworpen door tuinarchitect Copijn in Engelse landschapsstijl, met serpentinevijver en zichtas.

Monumenten in het park

• Verzetsmonument (1951) – tekst: “Zij gaven hun leven voor de vrijheid en voor de toekomst onzer kinderen.” Ontwerp: D.J. Wolbers.
• Indië-monument – “Nederlands Indië 1945–1950. Zij gaven hun leven voor orde en vrede.”
• Joods monument (2001) – “Niet weer, nooit meer, weggehaald en vermoord, Zeist 1940–1945.” Ontwerp: Victor Levie.

In 1958 werd hier de eerste Speakers’ Corner gehouden; het gebruik hield tot 1964 stand.

Einde van de wandeling

We verlaten het park en lopen richting Het Rond. Het gemeentehuis heeft een 26 meter hoge toren; in 1955 kreeg het een beiaard van 35 klokken, bespeeld door Anton van Ooik (1956–1985). Hij was ook organist van de Oude Kerk; in het orgel bevindt zich de handtekening van componist Willem Pijper.

Onze wandeling is ten einde.

We hebben geprobeerd u mee te nemen in de tijd en de sfeer van Zeist in de jaren ’50 te laten herleven. Er is veel veranderd, vooral in het centrum. Daarom leek het passend om bij het 55-jarig jubileum van het Zeister Historisch Genootschap nog eens terug te gaan naar die tijd.

We hopen dat u van de wandeling heeft genoten.