Wandeling door het centrum van Zeist uit de jaren '50

Deze jubileumwandeling is gemaakt in samenwerking met Het Gilde Zeist ter gelegenheid van het 11e lustrum van het Zeister Historisch Genootschap van de Poll Stichting. De historische toelichtingen zijn grotendeels afkomstig uit het archief van het genootschap. Tijdens de tocht nemen we u, aan de hand van foto’s en verhalen van gidsen en deskundigen, mee naar het centrum van Zeist in de jaren ‘50. Het beeld dat we schetsen is niet volledig; we belichten slechts enkele markante plekken. Wij wensen u een plezierige wandeling!

• De wandeling duurt ongeveer 1,5 uur en start op Het Rond, met uw rug naar Slot Zeist. 

De naam Het Rond ontstond uit het oorspronkelijke Rondeel, dat in de 17e eeuw werd aangelegd als onderdeel van het Slotcomplex. Het is één van de meest herkenbare plekken van Zeist, met als opvallend gebouw het gemeentehuis uit 1908, ontworpen door Jan Stuivinga in neorenaissancestijl.

Ook het postkantoor, dat dateert uit 1911, is een ontwerp van Stuivinga. Tussen 1950 en 1960 zag het gebouw er nog uit zoals op een foto uit ongeveer 1935. Het postkantoor bleef tot 2006 in gebruik en wordt nu verbouwd tot een combinatie van winkels en woningen. Figi begon als banketbakkerij en lunchroom, en werd in 1917 overgenomen door de familie Ruijs van de Zwitser George H. Figi. Zijn eerste zaak stond aan de Lageweg; in 1909 verhuisde hij naar Het Rond.

Een bijzonder moment in de geschiedenis was de NAVO-conferentie die hier op 19 mei 1952 plaatsvond, met generaal Eisenhower als eregast. Op de plek waar nu de Publiekshal staat, bevond zich vroeger een winkelgalerij met onder andere boekhandel Kraal, lederwarenzaak Bonnier (later Maison Angelique) en café ’t Raedthuis.

• Vanaf Het Rond lopen we richting Slotlaan (langs "In de Arcade")

De Slotlaan ontstond rond 1680 bij de aanleg van Slot Zeist met het omliggende park en de bossen. De weg vormde een rechte zichtlijn naar het Slot. Het deel tussen Het Rond en de kruising met de 1e en 2e Hogeweg heette tot 2 januari 1956 de Donkerelaan. Deze naam verwees naar de dubbele rij grote bomen aan beide kanten. Door hun brede kruinen lieten zij weinig licht door.

Het perceel op de hoek van de Donkerelaan en de Jufferstraat werd in 1928 gekocht door de heer E. Mennicken. Hij opende hier lunchroom-restaurant Bellevue, dat in Zeist uitgroeide tot een bekend begrip. Daarvoor stond op deze plek villa Beukenroode. Tot 1922 woonden hier de dames Lange. In de jaren '50 veranderde de functie van het gebouw opnieuw. Na 1940 vestigde ijssalon Milano zich in het pand. Deze bleef tot 1955 bestaan. Kort daarna werd het gebouw gesloopt.

Op dezelfde plek staat nu het appartementencomplex met winkelgalerij In de Arcade. Dit complex verving de vroegere villa’s Middenhoeve (ooit bewoond door de familie De Geer) en Beukenroode.

In de jaren ’50 reed de NBM-bus op vaste tijden van Zeist naar Utrecht en Rhenen.

• We blijven de Slotlaan volgen tot aan de kruising Slotlaan/1e Hogeweg.

Waar nu een horecagelegenheid zit, stond midden jaren ’50 de Protestantse Kleuterschool. Aan de overkant van de weg stond vroeger het Witte Huis. Dit gebouw begon als theesalon en werd later gebruikt als Militair Tehuis. Tot 1983 droeg het de naam Casa Blanca. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen winkeliers hier bijeen om te praten over het verloop van de bezetting. Op deze plek staat nu een gebouw met kantoren.

Verderop aan de Slotlaan stond het complex van het Protestantse Weeshuis. Dit werd in 1864 gebouwd in opdracht van de Kerkenraad van de Hervormde Gemeente van Zeist. Mevrouw Van Bern, weduwe van de in 1851 overleden burgemeester, stelde geld en grond beschikbaar ter gelegenheid van het 50‑jarig bestaan van het Koninkrijk der Nederlanden. Zij legde op 18 juni 1864 zelf de eerste steen. Deze steen is vandaag nog steeds te zien bij de ingang van Het Geschiedenishuis aan de Middellaan 6.

In het linkerdeel van het gebouw woonden bejaarden; in het middendeel verbleven de weeskinderen. Rechts naast het weeshuis stond gebouw Irene. In de 19e eeuw was hier een school gevestigd, die later de naam Slotlaanschool kreeg. Toen de leerlingen op 9 april 1907 verhuisden naar een nieuw schoolgebouw achter het weeshuis, werd gebouw Irene ingericht als vergaderruimte. Jarenlang vonden hier kerkdiensten plaats. De nieuwe school kreeg haar uitgang aan de Weeshuislaan en werd daarom de Weeshuislaanschool genoemd.

Een van de ‘vaders’ van het weeshuis was de grootvader van Willem Pijper, een van de belangrijkste Nederlandse componisten van de 20e eeuw. Het markante complex werd in november 1958 gesloopt. Twee jaar eerder waren de oude bomen voor het gebouw al gekapt vanwege ziekte en ouderdom.

Na de sloop van het weeshuis begon de bouw van een modern winkelcomplex met woningen erboven: de Ireneflat. In 1960 openden de eerste winkels hun deuren in dit nieuwe gebouw. Het ging om de HEMA, de Gruyter, Lampe en Radio Becker.

In 1955 veranderde de Slotlaan sterk. De tramrails, die sinds 2 mei 1949 niet meer werden gebruikt, werden verwijderd door firma Stoof uit Breda. De arbeiders verbleven in die periode in hotel ’t Wapen van Zeist. De wegwerkzaamheden zorgde voor grote overlast. Later dat jaar werd een laag bitumen aangebracht als nieuwe ondergrond.

• Slotlaan volgen en de fietsdoorgang ingaan voor de kledingzaak “Garage” richting Wilhelminapark.
• Aan het einde linksaf de Huijdecoperweg in, richting de Wilhelminaparkflat.

Het Wilhelminapark is het oudste rij- en wandelpark van Zeist. Het park werd aangelegd tussen 1900 en 1910 en kreeg veel bezoekers nadat het nabijgelegen station opende. De individuele villabebouwing in dit gebied staat in scherp contrast met de Wilhelminaparkflat, die in 1951 werd gebouwd op de plek van villa Huis ter Duijn.

De gemeenteraad besloot op 30 maart 1951 om de flat een eigen naam en nummering te geven. Daarmee werd voorkomen dat de Wilhelminalaan of de Prins Hendriklaan opnieuw genummerd moest worden. Sinds dat moment heeft Zeist dus een flatgebouw met een straatnaam. De woningbouw in het begin van de jaren ’50 was sober. Het modernisme deed zijn intrede in de architectuur.

Architecten lieten zich inspireren door industriële bouwmethoden uit de Verenigde Staten, gebaseerd op staalskeletbouw. De verticale raamposten werden gecombineerd met de stalen horizontale balken van het bouwskelet. Zo ontstond woningbouw in lange stroken, vaak in een afwisseling van hoog- en laagbouw. De vormen waren eenvoudig en robuust, met veel beton om de strakke lijnen te benadrukken. Omdat steeds meer mensen een auto kochten, werden parkeerboxen en parkeerhavens aangelegd.

In het begin was er veel waardering voor deze moderne bouwstijl. Later kwam er ook kritiek, omdat de architectuur zo anders was dan de warmere en meer gedetailleerde bouwstijl uit de jaren ’20 en ’30 in Zeist. Ornamenten, symmetrie en verfijning maakten plaats voor glazen gevels en grijs beton.

Het landschapspark zelf werd al in 1881 ontworpen door architect H. Copijn. Verderop in het gebied ligt de Wilhelminalaan, die voor 1895 de Grote Cirkellaan heette. Deze straat is genoemd naar koningin Wilhelmina, de moeder van koningin Juliana, die in de jaren ’50 onze vorstin was. Tijdens de Tweede Wereldoorlog veranderde de bezetter de naam Wilhelminalaan in Stadhouderslaan.

• We vervolgen onze weg door de Prins Hendriklaan.

 In deze straat ziet u nog verschillende woonstijlen uit de periode vóór en na de Tweede Wereldoorlog. 

• Aan het einde van de laan gaan we linksaf de Stationslaan in.

Op de hoek van de Prins Hendriklaan en de Stationslaan staat nu het appartementencomplex Bella Vista. Dit complex dankt zijn naam aan restaurant Bella Vista, dat hier jarenlang stond maar in het midden van de jaren ’60 afbrandde.

• We lopen verder langs het Bethaniëplein richting het busstation. 

De Bethaniëlaan en het Bethaniëplein zijn genoemd naar het medische kindertehuis Bethanië, dat in 1873 werd opgericht. Zieke kinderen verbleven aanvankelijk in het Protestantse Weeshuis aan de Slotlaan, maar in 1882 kreeg Bethanië een eigen gebouw. In 1930 werd dit pand aan de gemeente verkocht. De reden voor de verhuizing was het nabijgelegen station: “…en van den rook der locomotieven hadden we duchtig last”. Het tehuis kreeg daarna een nieuw onderkomen aan het einde van de Verlengde Slotlaan/Krakelingweg, waar nu Kinabu is gevestigd.

Aan het eind van de Slotlaan kwam op 3 september 1901 het eindstation van de nieuwe spoorlijn van de Nederlandse Centraal Spoorweg Maatschappij. Het personenvervoer naar Zeist werd uitgevoerd tot 5 januari 1941. Het goederenvervoer bleef bestaan tot 28 mei 1972. De spoorwegmaatschappij nam ook de tramdienst tussen Utrecht en Zeist over. De laatste tram reed op 2 mei 1949. In 1950 werd het nieuwe busstation geopend.

Zeist is altijd een populaire plek geweest voor dagjesmensen, toeristen en vakantiegangers. Ooit trokken vooral de bedrijven van de Broedergemeente bezoekers; later waren dat de moderne winkels aan de Slotlaan. In de loop van de tijd maakten tram en trein plaats voor de eigen auto en voor de bus.

De Jagerlaan is genoemd naar Het Jagertje, een horecagelegenheid op de hoek van de Slotlaan. Op deze plek vindt u nu De Drie Vrienden. Het Jagertje werd in 1883 gebouwd en jarenlang geëxploiteerd door Justus Hendrikus de Geest. Hij was de zoon van de boswachter die het bekende pannenkoekenhuis Het Jagershuis in het Zeisterbos bewoonde. Uit oude bronnen weten we dat de Jagerlaan in het verleden ook wel Wittelaan werd genoemd.

Het gebied waar we nu wandelen, de Jagerlaan en de omliggende straten, kende veel armoede in de jaren ’50. In deze buurt lagen kleine straatjes en steegjes met eenvoudige woningen, waar vaak grote gezinnen woonden. De Heuveldwarsstraat heette vóór 1910 de Lombardsteeg. Die naam verwees naar de lommerd, een oude benaming voor een bank van lening.

In de loop van de jaren ’50 zijn veel van deze huizen onbewoonbaar verklaard. Ze bleven daarna nog jarenlang in gebruik als opslagruimte of werkplaats. Het ging om steegwoningen die in meerdere smalle steegjes stonden tussen de Voorheuvel en de Leliestraat. De bekendste daarvan was de steeg van Dirkse, genoemd naar de eigenaar van een kruidenierszaak. Een brand maakte uiteindelijk een einde aan de steeg van Dorresteijn.

• Doorlopen tot aan driesprong Jagerlaan, Bergweg, Voorheuvel. 
• Daar linksaf naar de parkeerplaats achter Kesler.

Als we naar rechts kijken, zien we gebouw De Tulp. Dit gebouw werd in 1954 gebouwd voor het onderwijs aan Rooms-Katholieke meisjes. Nu is Vitras hier gevestigd. Dit hele gebied groeide uit tot het centrum van de Rooms-Katholieke gemeenschap in Zeist. De St. Josephkerk vormt het middelpunt. Deze kerk is gebouwd in neogotische stijl en ontworpen door architect W. ter Riele, een leerling van de bekende bouwmeester P. Cuypers.

Rond de St. Josephkerk ontstonden al vóór de jaren ’50 verschillende katholieke scholen. Aan de Voorheuvel stond een jongensschool. In 1921 werd tegenover de nieuw te bouwen St. Josephkerk een groot schoolgebouw met acht lokalen neergezet: de Andreasschool. De meisjesschool, die eerder in een villa aan de Utrechtseweg was ondergebracht, verhuisde naar de oude jongensschool aan de Voorheuvel. Die kreeg de naam Mariaschool.

Vanaf 1955 gingen steeds meer meisjes verder leren. Daarom kwam er apart vervolgonderwijs in een nieuw gebouw aan de Tulpstraat. De rooms-katholieke V.G.L.O.-opleiding voor meisjes werd in 1955 een zelfstandige school, gevestigd in gebouw De Tulp. Deze school kreeg de naam Maria Gorettischool. Op de eerste verdieping van hetzelfde pand kwam de R.K.-ULO voor meisjes: de Maria Assumpta-school.

De grote drijvende kracht achter al deze ontwikkelingen was pastoor Bernardus Franciscus Overmaat. Hij was van 1936 tot 1966 pastoor van de Josephparochie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij tijdelijk vervangen. Door zijn uitgesproken anti-fascistische houding werd hij via Scheveningen, Amersfoort en Neuengamme gedeporteerd naar het concentratiekamp Dachau.

Aardig om te noemen is dat in deze buurt een bekende kunstenaar woonde: Cornelis Jetses. Zijn letterplank, met door hemzelf getekende afbeeldingen, werd in de jaren ’50 veel gebruikt om kinderen te leren lezen. Jetses woonde vanaf 1 oktober 1909 korte tijd aan de Tulpstraat 18. Daarna verhuisde hij naar de Bergweg, op de hoek met de Jacob van Lenneplaan.

• We verlaten nu de parkeerplaats via het steegje tussen Kesler en Welcare. Zo komen we weer uit op de Voorheuvel. 
• Hier gaan we rechtsaf en lopen door tot de rotonde, waar u aan de rechterkant een grote modezaak ziet.

De naam Voorheuvel verwijst naar een heuvel die hier ooit lag, maar in de loop van de tijd volledig is afgegraven. In oude aktes komt het gebied voor als de Muscoviterschen Heuvel. Volgens overlevering zou hier een soldaat van generaal graaf Van Solms hebben gewoond. Ook zijn nakomelingen zouden op deze heuvel hebben geleefd.

Aan de overkant van de weg ziet u de Wilhelminaboom met het smeedijzeren hekje eromheen. Deze plek stond in de volksmond bekend als ‘De Slof’. Op het plein werd de wekelijkse warenmarkt gehouden.

In de jaren ’50 opende op de Voorheuvel de eerste grote zelfbedieningszaak, onder de naam De Kijkgrijp. Later werd dat Profimarkt en daarna Groenwoudt. Het marktplein deed in die tijd ook dienst als parkeerterrein. Op de foto is de top van de Wilhelminaboom nog zichtbaar.

In het Walkartpark staan meerdere monumenten, zoals het verzetsmonument van Dirk Johannes Wolbers uit 1951 en het Indië-monument voor 13 omgekomen militairen uit Zeist. Het Joods monument, ontworpen door Victor Levie, werd in 2001 geplaatst en herdenkt 102 slachtoffers. 

Verzetsmonument

Op het verzetsmonument staat de tekst: “Zij gaven hun leven voor de vrijheid en voor de toekomst onzer kinderen”. Het monument herdenkt de gevallenen uit de Tweede Wereldoorlog en is ontworpen door de Haagse beeldhouwer Dirk Johannes Wolbers. De onthulling vond plaats op 4 juli 1951.

Indiëmonument

Het Indiëmonument draagt de woorden: “Nederlands Indië 1945-1950. Zij gaven hun leven voor orde en vrede”. Het herdenkt de 13 militairen uit Zeist die in deze periode zijn omgekomen. In het fundament van de roodmarmeren gedenksteen liggen 5 kokers met aarde van de betreffende erevelden.

Joods Monument

Op het Joods Monument staat de tekst: “Niet weer, nooit meer, weggehaald en vermoord, Zeist 1940-1945”. Het monument bevat de namen van 102 Joodse inwoners van Zeist die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn gedeporteerd en in concentratiekampen zijn vermoord. Het is ontworpen door Victor Levie en werd onthuld op 23 april 2001.

In de jaren ’50, op 15 augustus 1958, werd in het Walkartpark voor het eerst een speakercorner gehouden. Het idee was afgekeken van een Engelse traditie. Tot 1964 bleef dit gebruik bestaan, maar later bleek er te weinig belangstelling van sprekers. In 1959 was dat anders: aanhangers van Lou de Palingboer, leider van een toenmalige religieuze beweging, bezetten toen alle spreekkisten. Dat zorgde voor veel protest.

• U loopt schuin door het park en verlaat het aan de andere kant dan waar u bent binnengekomen.
• Sla rechtsaf en loop richting Het Rond.

Het gemeentehuis, waarover u aan het begin van de wandeling al heeft gelezen, heeft een vierkante toren van 26 meter hoog. In 1955 schonk de stichting Het Zeister Carillon een beiaard met 35 klokken aan de gemeente. Op 1 juli 1956 werd de Zeistenaar Anton van Ooik benoemd tot beiaardier. Hij bleef dit doen tot 1985. Daarnaast was hij meer dan vijftig jaar organist van de Oude Kerk. Een bijzonder detail: in de binnenkast van het orgel van deze kerk staat nog altijd de handtekening van componist Willem Pijper.