Van Regthuis naar raadhuis tot gemeentehuis
Het huidige gemeentehuis van Zeist bestaat uit meerdere gebouwen die in verschillende perioden zijn gebouwd. Samen laten zij zien hoe Zeist door de eeuwen heen is ontwikkeld en gegroeid.
Het complex bestaat uit vier hoofdonderdelen: het oude rechthuis en gemeentehuis aan de 1e Dorpsstraat, het raadhuis aan Het Rond uit 1908, het Lengkeekgebouw uit 1984 en de nieuwbouw uit 2013.
Het Regthuis van de Ambachtsheerlijkheid Zeist
De bestuurlijke geschiedenis van Zeist begint aan de 1e Dorpsstraat. In de 17e eeuw stond hier het Regthuis van de Ambachtsheerlijkheid Zeist. De heren van het gerecht kwamen er bijeen en de schout hield er kantoor. In het Regthuis werd recht gesproken en bestuur gevoerd. In een koopakte uit 1839 wordt het gebouw beschreven als “het Regthuis der Ambachts-Heerlijkheid van Zeijst, gedeeltelijk met arduin steenen gevel georneerd”.
In 1677 kreeg Willem Adriaan van Nassau Odijk het recht op de Hoge Ambachtsheerlijkheid. Het is niet zeker of het Regthuis toen al bestond, maar de plek werd wel gebruikt als bestuurlijk centrum. Vanaf 1839 werd het pand eigendom van de gemeente Zeist.
Het gemeentehuis van 1877
Door de groei van Zeist was meer ruimte nodig. Daarom kwam er in 1877, op vrijwel dezelfde plaats, een nieuw gemeentehuis. Het werd ontworpen door gemeentearchitect A. Nijland. Burgemeester jhr. Willem Karel Huydecoper legde op 12 september 1877 de eerste steen.
Het gebouw had een neo-barokstijl met natuurstenen versieringen. Onder het balkon werd het gemeentewapen aangebracht. De gevel had rijk uitgevoerde details, zoals pilasters, vazen en symbolen van gerechtigheid. Dit gemeentehuis werd gebruikt tot 1908. In de Eerste Wereldoorlog diende het onder andere als distributiebureau. Later werd het opgenomen in de uitbreiding uit de jaren tachtig.
Wens voor een nieuw raadhuis
Aan het begin van de 20e eeuw ontstond de wens voor een nieuw raadhuis op de hoek van de 1e Dorpsstraat en Het Rond. Die mogelijkheid kwam er na het overlijden van Marianne Henriëtte Walkart in 1904. Zij liet het Overbosch na aan de gemeente, op voorwaarde dat het terrein openbaar toegankelijk bleef. In overleg met haar erfgenamen werd een deel beschikbaar gesteld voor het nieuwe raadhuis. Het overige deel werd ingericht als openbaar park: het Walkartpark.
Het raadhuis van Jan Stuivinga (1908)
In december 1905 schreef de gemeente een prijsvraag uit voor een nieuw ontwerp. Uit 75 inzendingen koos de jury in juni 1906 het plan van de toen 25-jarige architect Jan Stuivinga.
Stuivinga ontwierp een gebouw in neo-renaissancestijl. De toren van 26 meter en de verhoogde entree gaven het gebouw een monumentale uitstraling. De gevel aan de toenmalige Donkerelaan (nu Slotlaan) kreeg een opvallende kap. In overleg met tuinarchitect Hendrik Copijn werd de gevel aan de 1e Dorpsstraat 16 meter teruggeplaatst. Zo bleef de entree van het Walkartpark goed zichtbaar en konden oude lindebomen behouden blijven. Het raadhuis werd in 1908 in gebruik genomen.
Symboliek aan de buitenzijde
Op verschillende plekken in het gebouw is symboliek verwerkt. Bovenop de topgevel aan de Dorpsstraat staat een haan, symbool voor waakzaamheid. Aan de zijde van het Walkartpark staat een eekhoorn, die spaarzaamheid voorstelt.
Op de balkons staan leeuwen die het gemeentewapen dragen. Deze staan bij zowel de oude raadszaal als de kamer van de burgemeester. De zandstenen details en beeldhouwwerken benadrukken de functie van het gebouw als bestuurscentrum.
Interieur: raadszaal, trouwzaal en schilderijen
De oude raadszaal ligt boven de trouwzaal. De glas-in-loodramen laten onder andere de wapens zien van de families Von Zinzendorf en Van Nassau Odijk, en van verschillende Zeister burgemeesters uit de 19e en vroege 20e eeuw. De zaal heeft een eikenhouten tongewelf, gedragen door zandstenen kolommen.
In de trouwzaal staan allegorische glas-in-loodvoorstellingen. Zij verbeelden onder andere geloof, trouw, liefde en vrede. Boven de deur hangt een houtsnijwerk met een tekst van Jacob Cats. In de zaal staan gipsen beelden van Adam en Eva, geschonken door raadslid L.W.R. Schütz. In het raadhuis hangen ook portretten van historische figuren, zoals leden van de familie Hasselaer en Willem van Heemskerk en zijn echtgenote.
De toren en het carillon
De toren bevat een carillon van 35 klokken, gegoten door klokkengieterij Eijsbouts. Het carillon werd in 1955 in gebruik genomen als geschenk van inwoners en bedrijven uit Zeist. Op de klokken staan opschriften die verwijzen naar deze schenkers.
Tot 2022 was Peter Bremer de stadsbeiaardier. Sindsdien bespeelt André Kukolja het carillon, één keer per maand live.
Brand en uitbreiding: het Lengkeekgebouw
Door de groei van Zeist was na enkele decennia opnieuw meer ruimte nodig. Plannen voor uitbreiding werden door de Tweede Wereldoorlog niet uitgevoerd. In oktober 1976 brak brand uit, waarbij de bovenste verdieping verloren ging.
In 1977 besloot de gemeente tot restauratie en uitbreiding. Architect Jacob Lengkeek ontwierp een nieuw gebouwdeel dat tussen 1982 en 1984 werd gebouwd. Het verbond het raadhuis aan Het Rond met het oude gemeentehuis aan de 1e Dorpsstraat. Ook het oude rechthuis werd in dit deel geïntegreerd.
De nieuwbouw van 2013
In 2005 kocht de gemeente het terrein van autobedrijf Renes. Hierdoor ontstond ruimte voor een nieuwe aanbouw. Deze werd in 2013 geopend en ontworpen door RAU Architects (Thomas Rau). De nieuwbouw is bewust ingetogen vormgegeven en vormt een logische verbinding tussen de bestaande gebouwen.
Centraal ligt de glazen publiekshal. Vanuit deze hal is de zichtlijn naar de Oude Kerk hersteld. Vanuit de raadszaal kijkt u uit richting het Walkartpark. Het vele glas benadrukt de open en publieke functie van het gebouw.
Bekijk ook het filmpje ‘Ontmoetingen: film over vernieuwing gemeentehuis Zeist’ op youtube(Verwijst naar een externe website) over de achtergronden bij de vernieuwing. Onder meer bestuurders en architecten doen hun verhaal.
Het gemeentehuis vandaag
In de nieuwbouw bevinden zich de nieuwe raadszaal, het restaurant en het gemeentearchief. In de raadszaal hangt een portret van koning Willem-Alexander, gemaakt door Irma den Borne. Het portret bestaat uit 4.356 vakjes en laat van dichtbij en van veraf een ander beeld zien.
Het gebouw is ingericht volgens Het Nieuwe Werken, met flexibele werkplekken en ruimtes om elkaar te ontmoeten. Duurzaamheid speelt een grote rol, onder andere door warmte-koudeopslag, zonnepanelen en voorzieningen voor elektrisch vervoer.
In de komende jaren wil de gemeente het gebouw verder verbeteren. Het college stelt voor om het gemeentehuis te verbouwen, zodat het beter aansluit bij de wensen van inwoners en medewerkers. Er komen nieuwe spreekkamers, een warmere en laagdrempelige ontmoetingshal en meer werkplekken. Ook wordt de fietsenstalling vergroot. In de begroting van 2026 wordt geld gereserveerd om deze plannen mogelijk te maken.
Bronnen
- Speciale uitgave ‘Seijst’ uit november 2008